Rododendrony można rozmnażać na cztery sposoby: z sadzonek półzdrewniałych, z odkładów, przez szczepienie i z nasion. Trzy pierwsze metody dają roślinę identyczną z krzewem matecznym. Z nasion odmiany wyrasta za każdym razem inna roślina, bo mieszańce nie powtarzają cech rodziców8. Dla ogrodnika amatora najłatwiejszy jest odkład, który ukorzenia się praktycznie sam, wciąż pozostając połączonym z rośliną mateczną.
W tym artykule porównujemy wszystkie metody, podajemy instrukcję krok po kroku dla sadzonek i odkładów i pokazujemy, w których szczegółach źródła się różnią. Szersze wprowadzenie do uprawy znajdziesz w przewodniku Różaneczniki – uprawa, pielęgnacja i zastosowanie w ogrodzie.
Rozmnażanie rododendronów w pigułce
- Rododendron można rozmnożyć przez odkład, z sadzonek półzdrewniałych, przez szczepienie i z nasion.
- Dla amatora najłatwiejszy jest odkład: przygina się pęd wiosną, a korzenie powinny się wytworzyć w ciągu około roku.
- Sadzonki odmian karłowych tnie się od lipca do września, a wielkolistnych od września do grudnia. Ukorzeniają się od 2 miesięcy do ponad roku.
- Sadzonki ukorzenia się w lekkim, kwaśnym podłożu, pod folią i bez bezpośredniego słońca. Podgrzewanie od spodu przyspiesza ukorzenianie sadzonek jesiennych.
- Szczepienie to metoda szkółkarska – dla odmian trudnych do ukorzenienia i do uprawy na podkładce znoszącej wyższe pH.
- Siewki zakwitają zwykle po 3–6 latach, a odmiany chronione (PBR) wolno rozmnażać tylko na własny, niezarobkowy użytek.
Cztery metody rozmnażania rododendronów i ich realna skuteczność
Rododendrony rozmnaża się z nasion, z sadzonek, przez odkłady i szczepienie, a w laboratoriach także metodą kultur tkankowych. W szkółkach najczęściej ukorzenia się sadzonki, choć zdolność do ukorzeniania zależy od odmiany8. W ogrodzie liczą się sadzonki i odkłady, szczepienie pozostaje domeną szkółek, a nasiona mają sens głównie dla hodowców i miłośników gatunków. Od lat pięćdziesiątych XX wieku szczepienie straciło znaczenie na rzecz sadzonek, a później mikrorozmnażania. Wyjątkiem jest północna Europa, gdzie większość odmian nadal szczepi się na podkładce 'Cunningham's White'14.
| Metody rozmnażania rododendronów – porównanie | |||
|---|---|---|---|
| Metoda | Termin | Trudność i skuteczność | Czas |
| Odkład (w ziemi) | Wiosną lub jesienią; u roślin zimozielonych lepiej wiosną3 | Łatwa; różaneczniki dobrze reagują na tę metodę3 | Korzenie w ciągu około 12 miesięcy3; od razu większa roślina |
| Odkład powietrzny | Wiosną (rośliny zimozielone)4 | Średnia; potrzebny mech torfowiec i czarna folia4 | Do roku4 |
| Sadzonki półzdrewniałe | Od lipca do września (karłowe), od września do grudnia (wielkolistne)1 | Od średniej do trudnej; w jednym doświadczeniu przeżyło średnio 85% sadzonek5 | Ukorzenienie od 2 miesięcy do ponad roku6,7 |
| Szczepienie | Zimą, w szklarni lub tunelu foliowym11 | Trudna; metoda szkółkarska dla odmian trudnych do ukorzenienia11 | Nowe przyrosty zrazu po 6–8 tygodniach11 |
| Nasiona | Po dojrzeniu, bez stratyfikacji8 | Łatwy wysiew, potomstwo nie powtarza cech matecznych8 | Kwitnienie zwykle po 3–6 latach7,9 |
| Dane ze źródeł podanych w przypisach. 85% to odsetek sadzonek, które przeżyły w jednym niewielkim doświadczeniu na trzech różanecznikach. Flower GARDEN | |||
Odkład (w ziemi)
Odkład powietrzny
Sadzonki półzdrewniałe
Szczepienie
O skuteczności trzeba mówić ostrożnie. Wyniki pojedynczych doświadczeń nie przenoszą się wprost na inne odmiany i inne warunki. Dobrze to widać na przykładzie szkolnego projektu badawczego opisanego w czasopiśmie amerykańskiego towarzystwa różanecznikowego. Z 240 sadzonek trzech różaneczników przeżyło średnio 85%, ale wynik wahał się od 78,8% do 90% zależnie od rośliny5. Dlatego podajemy zakresy i warunki, a nie jedną obiecującą liczbę.
Sadzonki półzdrewniałe krok po kroku
Sadzonka półzdrewniała to pęd z bieżącego roku, który u podstawy jest już twardy, a na szczycie wciąż miękki. Takie sadzonki tnie się zwykle od lipca do września2. Dla rododendronów źródła rozróżniają dwa terminy: odmiany karłowe tnie się od lipca do września, a wielkolistne od września do grudnia1. Ważna jest też dojrzałość pędu – najlepiej ciąć pędy dojrzałe w trzech czwartych, bo pędy w pełni dojrzałe ukorzeniają się dwa razy dłużej, czasem ponad rok7.
Odkłady – najłatwiejsza metoda dla amatora
Odkład to jedna z najłatwiejszych metod rozmnażania rododendronów. W przeciwieństwie do sadzonki pęd ukorzenia się, wciąż rosnąc na krzewie matecznym, więc nie trzeba szklarni ani rozsadnika. Rododendrony i azalie należą do roślin, które dobrze reagują na tę metodę3.
Odkład powietrzny sprawdza się tam, gdzie żaden pęd nie sięga ziemi, a rododendrony i azalie należą do roślin, które nadają się do tej metody. Na pędzie jedno- lub dwuletnim robi się ukośne nacięcie długości 2,5 cm przez pąk liściowy, wkłada pod nie trochę wilgotnego mchu torfowca, a całość owija czarną folią wypełnioną mchem na grubość 7,5–10 cm. Owinięcie zostaje nawet do roku, a pęd odcina się dopiero wtedy, gdy przez mech widać silne korzenie4.
Odkład ma jedną przewagę nad sadzonką: to fragment dorosłego krzewu, więc po odcięciu jest od razu większą rośliną. W naszym przewodniku po uprawie podajemy, że odkład jest gotowy do odcięcia po 12–18 miesiącach. Zalecenie, by odcinać go dopiero przy dobrze rozwiniętym systemie korzeniowym3, wyjaśnia ten nieco dłuższy zakres.
Szczepienie – dlaczego robią to szkółki
Szczepienie to jedna z najstarszych metod rozmnażania rododendronów i sposób na mieszańce, które trudno ukorzenić z sadzonek11. Opis szkółkarskiej praktyki pokazuje, dlaczego metoda ta została w szkółkach: podkładki wyprowadza się z siewek przez dwa–trzy lata, szczepi się zimą, zwykle szczepem bocznym, a zaszczepione rośliny trzyma w szklarni lub tunelu w temperaturze około 20–21 °C. Po 6–8 tygodniach, gdy zraz zaczyna rosnąć, podkładkę stopniowo się skraca11. Nowszą odmianą tej techniki jest szczepienie na sadzonce. Zraz szczepi się wtedy na podkładce, która sama jest jeszcze nieukorzenioną sadzonką, przy podgrzewaniu podłoża do 20–24 °C. Kalus w miejscu zrostu pojawia się po jednym–dwóch miesiącach12.
Podkładka, która znosi wyższe pH
Szczepienie ma też cel praktyczny. Rododendrony szczepione na odmianie 'Cunningham's White' wydają się znosić pH wyższe niż 6,0, a na jej bazie powstała podkładka INKARHO, na której rośliny tolerują glebę o pH do 7,513. Dla gleb zbliżonych do obojętnych zaleca się też podwyższoną rabatę z warstwą co najmniej 30 cm kwaśnego podłoża albo uprawę mniejszych odmian w pojemnikach13. Jak obniżyć odczyn gleby, opisujemy w artykule Jak zakwasić glebę pod azalie i rododendrony.
Rozmnażanie z nasion – kiedy ma sens?
Wyselekcjonowany mieszaniec z nasion nie powtarza cech matecznych, dlatego odmiany rozmnaża się wegetatywnie8. Każda siewka jest trochę inna – jedne bywają ładniejsze od rodziców, inne gorsze9. Nasiona mają więc sens w dwóch przypadkach: gdy rozmnażasz gatunek, a nie odmianę, albo gdy sam krzyżujesz rośliny i szukasz czegoś nowego. Również w produkcji wysiew stosuje się głównie do tworzenia nowych mieszańców, wyprowadzania podkładek do szczepienia i rozmnażania gatunków dzikich8.
Odmiany chronione – co wolno rozmnażać?
Część odmian ma na etykiecie oznaczenie PBR, czyli wyłączne prawo hodowcy do odmiany. Rozmnażanie takiej rośliny na własny użytek i bez celu zarobkowego mieści się w wyjątku dla czynności prywatnych – oba warunki muszą być spełnione jednocześnie. Sprzedaż czy wymiana sadzonek wykraczają poza ten wyjątek. Szczegóły, przepisy i czas trwania ochrony opisujemy w artykule Ochrona odmian roślin – co oznacza PBR i czy można rozmnażać?.
Najczęstsze błędy przy rozmnażaniu rododendronów
Ile trwa droga od sadzonki do kwitnącego krzewu?
Ukorzenienie to dopiero początek. Sadzonka, która po kilku miesiącach wypuściła korzenie, ma wciąż kilka centymetrów i przez kolejne lata rośnie w doniczce.
| Od rozmnożenia do rośliny w ogrodzie | |||
|---|---|---|---|
| Metoda | Ukorzenienie lub kiełkowanie | Co dalej | Uwagi |
| Sadzonka półzdrewniała | Od 2 miesięcy do ponad roku6,7 | Doniczka i kilka tygodni hartowania1,2 | Roślina rośnie od małej sadzonki |
| Odkład | Około 12 miesięcy3 | Od razu na miejsce stałe albo do doniczki3 | Od początku większa, bo to fragment dorosłego krzewu |
| Siewka | Kiełkowanie po 1–3 tygodniach8 | Przesadzanie po 4–8 tygodniach10 | Kwitnienie po 3–6 latach7,9 |
| Czasy ze źródeł podanych w przypisach; zależą od odmiany i warunków. Flower GARDEN | |||
Sadzonka półzdrewniała
Odkład
Z tego wynika praktyczna rada: rozmnażaj sam, jeśli chcesz powtórzyć konkretny, ulubiony krzew albo sprawia Ci to przyjemność. Jeśli zależy Ci na kwitnącej rabacie w najbliższym sezonie, posadź gotowe rośliny. Jak to zrobić, opisujemy w poradniku Sadzenie różaneczników krok po kroku, a o podłożu dla młodych roślin piszemy w artykule Jakie jest najlepsze podłoże do rododendronów.
FAQ – najczęstsze pytania o rozmnażanie rododendronów
Jak rozmnożyć rododendron?
Najłatwiej przez odkład. Wiosną przygnij młody, giętki pęd do ziemi, natnij go w miejscu wyrastania liścia, przypnij w rowku głębokości 10–15 cm i przysyp ziemią. Korzenie powinny się wytworzyć w ciągu 12 miesięcy3. Można też ukorzeniać sadzonki półzdrewniałe, a szczepienie zostawić szkółkom.
Kiedy ciąć sadzonki rododendronów?
Jak długo ukorzenia się sadzonka rododendronu?
W jakim podłożu ukorzeniać sadzonki?
Czy rododendron można wyhodować z nasion?
Po co szczepi się rododendrony?
Co zrobić z odrostami z podkładki?
Wyłamać je u nasady, a nie przycinać, bo po przycięciu wypuszczają całą kępę nowych pędów. Odrosty różanecznika pontyjskiego rozpoznasz po fioletowych kwiatach oraz wąskich, ciemnozielonych i błyszczących liściach14.
Czy wolno rozmnażać odmiany z oznaczeniem PBR?
Tylko na własny użytek i bez celu zarobkowego. Sprzedaż i wymiana sadzonek wykraczają poza ten wyjątek. Szczegóły opisujemy w artykule Ochrona odmian roślin – co oznacza PBR i czy można rozmnażać.
Podsumowanie
- Odkład to najłatwiejsza metoda dla amatora. Robi się go wiosną, a korzenie powstają w ciągu około roku.
- Sadzonki tnij w odpowiednim terminie. Odmiany karłowe od lipca do września, wielkolistne od września do grudnia, z cienkich pędów bocznych, rano.
- Zadbaj o podłoże i wilgotność. Podłoże ma być lekkie i kwaśne, powietrze wilgotne, a sadzonki jesienne najlepiej podgrzewać od spodu.
- Szczepienie zostaw szkółkom. W ogrodzie pamiętaj tylko o usuwaniu odrostów z podkładki.
- Nasiona nie powtarzają odmiany. Dają kwitnącą roślinę dopiero po kilku latach.
- Odmiany chronione rozmnażaj tylko na własny użytek. Bez sprzedaży i wymiany sadzonek.
Słowniczek – kluczowe pojęcia
- Sadzonka półzdrewniała
- Pęd z bieżącego roku, twardy u podstawy i jeszcze miękki na szczycie. U rododendronów tnie się ją od lipca do grudnia, zależnie od grupy odmian.
- Odkład
- Pęd przygięty do ziemi lub owinięty wilgotnym mchem (odkład powietrzny) i ukorzeniany, zanim zostanie odcięty od rośliny matecznej.
- Podkładka
- Roślina, na którą szczepi się odmianę i która daje jej korzenie. Pędy wyrastające z podkładki poniżej miejsca szczepienia to odrosty.
- PBR
- Wyłączne prawo hodowcy do odmiany. Pozwala rozmnażać odmianę chronioną tylko na własny użytek, bez celu zarobkowego.
Źródła
Artykuł powstał na podstawie mojego wieloletniego doświadczenia szkółkarskiego oraz opracowań naukowych podanych poniżej. Zdania z publikacji podajemy w tłumaczeniu, a numery w tekście prowadzą do źródła na tej liście.
Źródła:
- [1] Washington State University (materiał Master Gardener, R. Preble, 2020) – Propagating Rhododendrons from Cuttings.
Instrukcja ukorzeniania sadzonek opublikowana na serwerze uczelni. Stąd terminy dla odmian karłowych i wielkolistnych, wybór cienkich pędów bocznych z roślin zdrowych i nawodnionych, ograniczanie liści, zranienie z obu stron, stężenia ukorzeniacza (8000 i 1000 ppm), podłoże torf i perlit 1:1, mata grzewcza w nieogrzewanej szklarni bez słońca, czas ukorzeniania i dalsza uprawa. - [2] Royal Horticultural Society – Cuttings: semi-ripe.
Ogólny poradnik sadzonek półzdrewniałych dla krzewów. Stąd definicja i termin (lipiec–wrzesień), cięcie rano, długość 10–15 cm, liczba liści, cięcie dużych liści na pół, zranienie paskiem kory 2,5 cm, osłona z folii, podgrzewanie sadzonek jesiennych, hartowanie przed przesadzeniem oraz zapobieganie pleśniom. - [3] Royal Horticultural Society – Layering.
Poradnik rozmnażania przez odkłady. Stąd różaneczniki i azalie wśród roślin dobrze reagujących na odkład, termin (u zimozielonych lepiej wiosną), nacięcie przez pąk liściowy, rowek 10–15 cm, przypięcie drutem, podlewanie w suszy i ukorzenienie w ciągu 12 miesięcy. - [4] Royal Horticultural Society – Air layering plants.
Poradnik odkładu powietrznego. Stąd różaneczniki i azalie wśród roślin odpowiednich do tej metody, termin, nacięcie 2,5 cm, mech torfowiec na grubość 7,5–10 cm, czarna folia i czas do roku. - [5] Journal American Rhododendron Society 44(3), 1990 (J. L. Harrington) – Rhododendron Propagation.
Szkolny projekt badawczy (240 sadzonek trzech różaneczników), nagrodzony w stanowym konkursie naukowym. Stąd odsetek sadzonek, które przeżyły (średnio 85%, od 78,8 do 90%), oraz wpływ cięcia po deszczu, zranienia i ukorzeniaczy; podłoże piasek i torf pół na pół. - [6] Potomac Valley Chapter, American Rhododendron Society (D. Hyatt) – Rooting Rhododendron Cuttings.
Domowa metoda ukorzeniania pod świetlówkami. Stąd krótkie sadzonki, usuwanie pąków kwiatowych, zranienie z obu stron, podłoże z torfu, piasku i perlitu oraz czas ukorzeniania. - [7] Quarterly Bulletin of the American Rhododendron Society 4(2), 1950 – The Raising of Rhododendrons from Seeds and Cuttings.
Dawny artykuł o rozmnażaniu z nasion i sadzonek. Stąd cięcie pędów dojrzałych w trzech czwartych, dwukrotnie dłuższe ukorzenianie pędów w pełni dojrzałych (nawet ponad rok), czas ukorzeniania 4–6 miesięcy i czas do kwitnienia siewek. - [8] USDA Forest Service – Woody Plant Seed Manual (F. A. Blazich, D. B. Rowe) – Rhododendron L.: rhododendron and azalea.
Rozdział podręcznika nasiennictwa roślin drzewiastych. Stąd metody rozmnażania, zależność ukorzeniania od odmiany, brak spoczynku nasion, potrzeba światła do kiełkowania, kiełkowanie po 1–3 tygodniach, przesadzanie w produkcji po około pół roku oraz informacja, że odmiany nie powtarzają się z nasion. - [9] Donald W. Hyatt – Raising Rhododendrons and Azaleas from Seed.
Poradnik wysiewu różaneczników. Stąd kwitnienie po 3–4 latach (azalie wcześniej) i zmienność siewek. - [10] Journal American Rhododendron Society 48(1), 1994 (A. i S. Anderson) – How to Grow Rhododendrons from Seed.
Instrukcja wysiewu. Stąd podłoże, wysiew na powierzchnię, woreczek foliowy, 16 godzin światła, temperatura około 21 °C, liście właściwe po 4–8 tygodniach i przesadzanie do skrzynek. - [11] Quarterly Bulletin of the American Rhododendron Society 9(1), 1955 (J. Klupenger) – Some Notes on Grafting Rhododendrons.
Opis szkółkarskiego szczepienia różaneczników. Stąd podkładki z 2–3-letnich siewek, termin zimowy, szczep boczny, temperatura około 20–21 °C i skracanie podkładki po 6–8 tygodniach. - [12] Journal American Rhododendron Society 51(4), 1997 (H. Galibert) – Rhododendron Cutting-Grafting.
Opis szczepienia na nieukorzenionej sadzonce podkładki. Stąd podgrzewanie do 20–24 °C i pojawienie się kalusa po 1–2 miesiącach. - [13] Royal Horticultural Society – Rhododendrons on alkaline soils.
Poradnik uprawy różaneczników na glebach zasadowych. Stąd podkładki 'Cunningham's White' i INKARHO (pH do 7,5), podwyższona rabata z co najmniej 30 cm kwaśnego podłoża i uprawa mniejszych odmian w pojemnikach. - [14] Glendoick Gardens (K. Cox) – Pruning Rhododendrons.
Poradnik szkółki różaneczników prowadzonej przez autora książek o rodzaju Rhododendron. Stąd rozpoznawanie i usuwanie odrostów różanecznika pontyjskiego oraz zmiana metod produkcji po 1950 roku.
