Podlewanie rododendronów to bardzo ważny zabieg pielęgnacyjny. Różanecznik ma płytki, talerzowaty system korzeniowy rozłożony tuż pod powierzchnią gleby — i ta jedna cecha tłumaczy niemal wszystko, co trzeba wiedzieć o jego podlewaniu. Przy tak płytkich, drobnych korzeniach rododendrony i azalie potrzebują stałej wilgotności, zwłaszcza latem1.
„Stała wilgotność” nie znaczy jednak „stale mokro”. Przelanie zabija rododendrony równie skutecznie jak susza, a objawy obu stanów wyglądają niemal identycznie. W tym artykule pokazujemy, ile wody dawać, jak często, jaką wodą — i jak odróżnić krzew spragniony od zalanego, zanim podejmiesz decyzję, która pogorszy sprawę. Szersze wprowadzenie do uprawy gatunku znajdziesz w przewodniku Różaneczniki – uprawa, pielęgnacja i zastosowanie w ogrodzie.
Podlewanie rododendronów w pigułce
- Rzadko, ale obficie. Co 7–10 dni w czasie suszy, zamiast codziennego zraszania — płytkie podlewanie powoduje płytkie korzenienie się rododendronów.
- Głębokość 20–30 cm. Tyle ma sięgać woda przy jednym podlaniu. Reszta to strata.
- 25–38 litrów na metr kwadratowy tygodniowo w sezonie, razem z deszczem. Dla krzewu o średnicy 1,5 m to 45–65 litrów.
- Decyduje zasadowość wody, nie jej pH. Węglany i wodorowęglany stopniowo podnoszą odczyn podłoża — nawet gdy pH samej wody wygląda niewinnie.
- Deszczówka jest najlepsza i darmowa. Beczka pod rynną załatwia większość problemu.
- Podlewamy prosto w ziemię, nie na liście, najlepiej rano.
- Przelanie zabija równie skutecznie jak susza i daje niemal identyczne objawy — rozstrzyga stan podłoża i przekrój przy podstawie pędu.
- Zimą też się podlewa, w dni z temperaturą powyżej zera, gdy grunt nie jest zamarznięty.
Zasada główna: rzadko, ale obficie
Najczęstszy błąd przy rododendronach to codzienne, krótkie zraszanie wężem. Woda zwilża wtedy dwa–trzy górne centymetry podłoża i odparowuje, zanim dotrze do korzeni. Roślina dostaje sygnał, że wilgoć jest przy samej powierzchni — i buduje korzenie jeszcze płycej, przez co staje się jeszcze wrażliwsza na kolejny tydzień bez deszczu. Ten i inne typowe błędy zebraliśmy w artykule o najczęstszych błędach w uprawie różaneczników.
Zalecenia opracowań naukowych idą w przeciwnym kierunku: ukorzenionym rododendronom i azaliom w okresach suszy wystarcza jedno porządne podlanie co 7–10 dni2. „Porządne” oznacza tyle wody, żeby przemoczyć podłoże na głębokość 20–30 cm. Najlepiej podawać ją wężem nawadniającym albo systemem kroplowym — woda płynie wtedy powoli i wsiąka, zamiast spływać po powierzchni3.
Drugą część zasady łatwo przeoczyć: podlewamy prosto w bryłę korzeniową, a nie na liście. Przy świeżo posadzonym krzewie ma to bardzo duże znaczenie, bo woda opadowa przez pierwsze tygodnie spływa wokół bryły, zamiast w nią wsiąkać — piszemy o tym w artykule sadzenie różaneczników krok po kroku. Przy krzewie dojrzałym chodzi dodatkowo o to, żeby liście nie zostawały mokre na noc.
Ile wody na jeden krzew
Świeżo posadzone drzewa i krzewy potrzebują w sezonie wegetacyjnym od jednego do półtora cala wody tygodniowo — z podlewania lub z opadów4. Dla krzewów już ukorzenionych to rozsądna miara na czas suszy; w zwykłym sezonie większość tej wody dostarcza deszcz.
Cal wody to 25 mm, czyli 25 litrów na metr kwadratowy. Półtora cala to około 38 litrów. Stąd praktyczne przeliczenia:
- Młody krzew, obrys korony około 0,5 m (0,2 m²) — 5–8 litrów tygodniowo.
- Krzew średniej wielkości, obrys 1 m (0,8 m²) — 20–30 litrów tygodniowo.
- Krzew dojrzały, obrys 1,5 m (1,8 m²) — 45–65 litrów tygodniowo.
Dwie rzeczy, które te liczby zmieniają. Po pierwsze, opady się wliczają — po tygodniu z porządnym deszczem podlewanie bywa zbędne. Po drugie, strefa korzeniowa rododendronu sięga poza obrys korony, więc powierzchnię liczymy z zapasem, a wodę podajemy szerzej niż tylko przy pniu.
I uwaga, która oszczędza wodę i pracę: te wartości dotyczą okresu suszy. W polskim klimacie przeciętny maj albo wrzesień często pokrywa całe zapotrzebowanie opadami.
Dlaczego twarda woda szkodzi rododendronom
To wątek, w którym polskie poradniki najczęściej mówią rzecz prawdziwą, ale z niewłaściwym uzasadnieniem. Twarda woda rzeczywiście szkodzi roślinom kwaśnolubnym — tylko nie dlatego, że ma wysokie pH.
Decyduje zasadowość, nie pH
Zasadowość to miara zdolności wody do neutralizowania kwasów. Odpowiadają za nią głównie rozpuszczone węglany i wodorowęglany wapnia i magnezu — w praktyce rozpuszczony wapień5.
Mechanizm jest prosty: jony węglanowe i wodorowęglanowe reagują z kwasowością podłoża i zużywają jony wodorowe, więc pH rośnie5.
Jak przeliczyć twardość ze swojego wodociągu
Polskie wodociągi podają twardość w stopniach niemieckich (°dH) albo w miligramach węglanu wapnia na litr. Przelicznik jest stały: 1 °dH ≈ 17,8 mg CaCO₃/l. Zasadowość wody do podlewania podaje się w tych samych jednostkach (ppm CaCO₃, czyli mg/l). Za pożądaną uznaje się zasadowość od 0 do 100 ppm, a za optymalną — od 30 do 60 ppm6. Po przeliczeniu na °dH:
- do 60 ppm ≈ do 3,4 °dH — zakres optymalny, woda dla rododendronów bezproblemowa,
- 60–100 ppm ≈ 3,4–5,6 °dH — nadal w zakresie pożądanym,
- powyżej 100 ppm ≈ powyżej 5,6 °dH — przy regularnym podlewaniu odczyn podłoża może z czasem wyraźnie rosnąć. Problem jest najpoważniejszy w małych pojemnikach, bo niewielka objętość podłoża słabo buforuje zmiany pH6; w gruncie narasta wolniej.
Jedno zastrzeżenie: wodociągi podają zwykle twardość ogólną, a o odczynie decyduje twardość węglanowa, czyli zasadowość — zwykle nieco niższa. Przeliczenie z twardości ogólnej daje więc ostrożny szacunek, z zapasem bezpieczeństwa.
Twardość swojej wody sprawdzisz w komunikacie jakości wody u lokalnego dostawcy — publikują ją wszystkie wodociągi. To jedna informacja, która rozstrzyga, czy musisz się tym tematem w ogóle przejmować.
Deszczówka, kran, zmiękczanie
- Deszczówka — rozwiązanie najlepsze i darmowe. Woda deszczowa zawiera bardzo mało rozpuszczonych minerałów5, więc nie podnosi odczynu podłoża. Beczka pod rynną o pojemności 200–300 litrów pokrywa tygodniowe zapotrzebowanie kilku krzewów.
- Woda z kranu — przy twardości do około 5–6 °dH bez zastrzeżeń. Przy wyższej używaj jej jako uzupełnienia deszczówki, a nie jako podstawy, i regularnie kontroluj odczyn podłoża.
- Woda ze zmiękczacza domowego — nie. Zmiękczacze wymieniają wapń i magnez na sód, a zasolenia sodem rododendron nie znosi. Zmiękczona woda nie jest wodą miękką w ogrodniczym sensie.
- Zakwaszanie wody do podlewania — możliwe, ale to zabieg dla osób, które mierzą odczyn i wiedzą, co robią. Prościej i taniej jest pracować nad odczynem samego podłoża; opisaliśmy to w artykule o zakwaszaniu gleby pod azalie i rododendrony.
Jeśli mimo podlewania liście żółkną między nerwami, przyczyną jest najczęściej właśnie podniesiony odczyn podłoża, a nie brak wody czy składników — dosypywanie nawozu nic wtedy nie da.
Kalendarz podlewania przez cały rok
Zapotrzebowanie zmienia się w sezonie mniej, niż się wydaje — zmienia się natomiast to, ile wody dostarcza deszcz. Poniżej terminy i dawki; pełny kalendarz wszystkich zabiegów znajdziesz w artykule Kalendarz pielęgnacji rododendronów – co robić miesiąc po miesiącu.
| Kalendarz podlewania rododendronów | |||
|---|---|---|---|
| Termin | Jak często | Ile wody | O czym pamiętać |
| Marzec – maj | Tylko przy braku opadów | 25 l/m² na podlanie | Gleba jest po zimie nasycona. Podlewamy dopiero, gdy przez dwa tygodnie nie pada. |
| Czerwiec – sierpień | Co 7–10 dni w czasie suszy | 25–38 l/m² tygodniowo, razem z opadami | Okres krytyczny. Roślina zawiązuje wtedy pąki na przyszły rok — susza w lipcu oznacza mniej kwiatów w maju. |
| Wrzesień – październik | Rzadziej, ale nie przerywamy | 25 l/m² na podlanie | Ostatnie, bardzo obfite podlanie przed trwałym zamarznięciem gruntu jest obowiązkowe. |
| Listopad – luty | W dni z dodatnią temperaturą | 5–10 l na krzew | Tylko gdy grunt nie jest zamarznięty, najlepiej w południe. Szczególnie ważne w zimy bezśnieżne. |
| Świeże nasadzeniapierwsze 12 tygodni | Codziennie przez 1–2 tygodnie, potem co 2–3 dni | 10–15 l na krzew | Zawsze prosto w bryłę, także po deszczu — woda opadowa spływa wokół świeżej bryły. |
| Opady wliczają się do bilansu. Po tygodniu z porządnym deszczem podlewanie bywa zbędne. Flower GARDEN | |||
Marzec – maj
Czerwiec – sierpień
Wrzesień – październik
Listopad – luty
Świeże nasadzenia (12 tygodni)
Podlewanie zimą – zabieg, o którym się zapomina
Rododendron jest rośliną zimozieloną: nie zrzuca liści, więc przez całą zimę oddaje wodę do powietrza. Kiedy grunt zamarznie, korzenie nie są w stanie pobrać jej dość z zimnej lub zamarzniętej gleby i liście wysychają7. Stąd dwa zabiegi, o których warto pamiętać:
- Podlanie przedzimowe. Zanim gleba zamarznie, w strefie korzeniowej musi być dość wilgoci7. W praktyce: obfite podlewanie w październiku, powtarzane aż do pierwszych trwałych mrozów. We wrześniu nie przesadzaj z wodą — krzew trzymany wtedy raczej na sucho lepiej drewnieje i przygotowuje się do zimy, a przy suchej jesieni porządnie podlewa się go dopiero po pierwszych przymrozkach8. To najważniejsze pojedyncze podlanie w całym roku.
- Podlewanie w czasie odwilży. W dni z temperaturą powyżej zera, gdy grunt nie jest zamarznięty, warto podać krzewowi 5–10 litrów wody — najlepiej w południe, żeby zdążyła wsiąknąć przed nocnym mrozem. Szczególnie ważne w zimy bezśnieżne i słoneczne, bo śnieg nie tylko izoluje grunt, ale też stopniowo go nawadnia.
Całość zabiegów przedzimowych opisaliśmy w artykule o zimowaniu rododendronów, a rośliny w pojemnikach — które wysychają zimą szybciej niż krzewy w gruncie — w tekście o rododendronie w donicy zimą. Zasady podlewania roślin w pojemnikach przez cały rok — w tekście o rododendronie w donicy.
Susza czy przelanie? Tabela objawów
To najbardziej podstępna rzecz w całym temacie. Rododendron spragniony wody i rododendron zalany wyglądają niemal tak samo: zwinięte, zwisające liście, matowa barwa, wiotkie pędy. Widzisz więdnący krzew, sięgasz po konewkę — i przy przelaniu pogarszasz sprawę.
Przyczyną przelania rzadko jest sam nadmiar podlewania; znacznie częściej to słaby drenaż. Wiele rododendronów zginęło od przelania właśnie na stanowiskach z kiepskim odpływem wody8. W trwale mokrym, źle przepuszczalnym podłożu rozwija się fytoftoroza — zgnilizna korzeni9.
| Susza czy przelanie – tabela diagnostyczna | |||
|---|---|---|---|
| Objaw | Susza | Przelanie / fytoftoroza | Jak rozstrzygnąć |
| Zwinięte, zwisające liście | Tak — blaszka zwija się wzdłuż nerwu, pędy wiotczeją. | Tak — przy fytoftorozie liście zwisają, zwijają się i matowieją. | Ten objaw nie rozstrzyga niczego. Sprawdź podłoże. |
| Stan podłoża | Suche na głębokość kilkunastu centymetrów, przy przesuszonej bryle wręcz odspojone od ścianek dołka. | Wilgotne albo mokre, często z zapachem stęchlizny. | To jest test rozstrzygający. Wbij pręt albo rozgarnij ściółkę i sprawdź palcem. |
| Barwa liści | Zielone, ale matowe; brązowieją od brzegów i wierzchołków. | Matowe, szarozielone lub oliwkowe, często z opadaniem liści. | Przy przelaniu liście tracą połysk, zanim zbrązowieją. |
| Postęp objawów | Szybki, ale odwracalny — po obfitym podlaniu roślina odżywa w ciągu doby. | Powolny i nieodwracalny — trwałe więdnięcie i opadanie liści. | Podlej obficie i sprawdź nazajutrz. Brak reakcji to zły znak. |
| Przekrój przy podstawie pędu | Tkanka pod korą jasna, zielonkawa. | Pod korą przy podstawie pędu widać rdzawobrązowe przebarwienie. | Dowód ostateczny. Zetrzyj scyzorykiem fragment kory przy ziemi. |
| Objawy nadziemne są niemal identyczne. Rozstrzyga stan podłoża i przekrój przy podstawie pędu. Flower GARDEN | |||
Zwinięte, zwisające liście
Stan podłoża
Barwa liści
Postęp objawów
Przekrój przy podstawie pędu
Co zrobić przy podejrzeniu przelania. Przestać podlewać i poprawić odpływ wody. Jeśli problem jest strukturalny, pomoże rozwiązanie radykalne: przesadzenie rośliny do rabaty podniesionej co najmniej 30 cm ponad poziom terenu9. O tym, jak to zrobić, piszemy w artykule o sadzeniu różaneczników. Szerszą diagnostykę objawów zebraliśmy natomiast w tekstach o zwiniętych liściach, żółtych liściach i usychaniu krzewu.
Ściółka, która ogranicza podlewanie
Najtańszy sposób na rzadsze podlewanie nie polega na podlewaniu, tylko na tym, żeby woda „nie uciekała”. Warstwa 5–7,5 cm ściółki z kory, trocin, słomy albo innego materiału organicznego stabilizuje temperaturę gleby, zatrzymuje wilgoć i ogranicza chwasty1.
Przy rododendronie ściółka robi jeszcze dwie rzeczy, których nie robi przy innych krzewach. Po pierwsze, chroni korzenie leżące płytko — u tego gatunku tuż pod powierzchnią, czyli dokładnie w warstwie, która wysycha najszybciej. Po drugie, kora sosnowa i igliwie mają kwaśny odczyn, więc nie podnoszą pH podłoża i działają w tym samym kierunku, co cała reszta pielęgnacji.
- Grubość: 7–8 cm w sezonie, do 10 cm na zimę.
- Materiał: kora sosnowa lub igliwie. Nie kora liściasta, nie kompost z popiołem.
- Zasięg: cały obrys korony i szerzej, bo korzenie sięgają dalej niż gałęzie.
- Szyjka korzeniowa: zostaw wokół niej kilka centymetrów wolnej przestrzeni. Ściółka dosunięta do pędów powoduje ich gnicie.
- Uzupełnianie: raz w roku, wiosną — warstwa organiczna z czasem się rozkłada.
FAQ – najczęstsze pytania o podlewanie rododendronów
Jak często podlewać rododendrony?
W okresach suszy co 7–10 dni, za każdym razem obficie — tyle wystarcza ukorzenionym rododendronom i azaliom2. Codzienne, krótkie zraszanie jest błędem — zwilża tylko powierzchnię i wychowuje jeszcze płytsze korzenie.
Ile wody potrzebuje rododendron?
25–38 litrów na metr kwadratowy strefy korzeniowej tygodniowo w sezonie wegetacyjnym, licząc razem z opadami. Dla krzewu o obrysie korony 1 metra to 20–30 litrów, dla dojrzałego o obrysie 1,5 metra — 45–65 litrów. Jedno podlanie ma przemoczyć podłoże na głębokość 20–30 cm.
Jaką wodą podlewać rododendrony?
Najlepiej deszczówką. O szkodliwości wody wodociągowej decyduje nie jej pH, lecz zasadowość — zawartość węglanów i wodorowęglanów wapnia oraz magnezu, które stopniowo podnoszą odczyn podłoża. Woda o twardości do około 5–6 °dH jest bezpieczna; przy wyższej używaj jej jako uzupełnienia deszczówki.
Czy można podlewać rododendrony wodą ze zmiękczacza?
Nie. Domowe zmiękczacze wymieniają wapń i magnez na sód, a zasolenia sodem rododendron nie znosi. Woda zmiękczona chemicznie nie jest wodą miękką w sensie ogrodniczym — problem zamienia się na inny, nie znika.
Po czym poznać, że rododendron jest przelany?
Objawy nadziemne są niemal identyczne jak przy suszy — zwinięte, zwisające, matowe liście. Rozstrzyga stan podłoża: przy przelaniu jest wilgotne lub mokre. Dowodem ostatecznym jest przekrój przy podstawie pędu — rdzawobrązowe przebarwienie pod korą oznacza fytoftorozę, czyli zgniliznę korzeni.
Czy trzeba podlewać rododendrony zimą?
Tak. Rododendron jest zimozielony i przez całą zimę traci wodę przez liście, a z zamarzniętej gleby korzenie nie mogą jej pobrać. Podlewamy w dni z dodatnią temperaturą, gdy grunt nie jest zamarznięty, najlepiej w południe, po 5–10 litrów na krzew. Najważniejsze jest jednak obfite podlanie przedzimowe w październiku.
O jakiej porze dnia podlewać?
Rano albo w południe. Chodzi o to, żeby liście zdążyły wyschnąć przed nocą — mokre liście przez całą noc sprzyjają chorobom grzybowym. Podlewamy prosto w bryłę korzeniową, a nie na roślinę. Zimą pora ma dodatkowe znaczenie: woda musi wsiąknąć, zanim wróci mróz.
Czy ściółka naprawdę ogranicza podlewanie?
Tak, i przy rododendronie bardziej niż przy większości krzewów, bo jego korzenie leżą płytko — w warstwie, która wysycha najszybciej. Warstwa 7–8 cm kory sosnowej stabilizuje wilgotność i temperaturę podłoża, a do tego ma kwaśny odczyn. To najtańszy sposób na rzadsze chodzenie z konewką.
Podsumowanie – zasady w sześciu punktach
- Rzadko, ale obficie. Co 7–10 dni w czasie suszy, za każdym razem przemaczając podłoże na 20–30 cm. Codzienne zraszanie szkodzi.
- 25–38 litrów na metr kwadratowy tygodniowo w sezonie, razem z opadami. Po tygodniu z deszczem podlewanie bywa zbędne.
- Deszczówka zamiast kranu, jeśli twardość wody przekracza około 5–6 °dH. Decyduje zasadowość, nie pH. Woda ze zmiękczacza odpada.
- Prosto w bryłę, rano, nie na liście i nie wieczorem.
- Zanim podlejesz więdnący krzew — sprawdź podłoże. Susza i przelanie wyglądają tak samo, a pomyłka w tę drugą stronę bywa nieodwracalna.
- Ściółka 7–8 cm i obfite podlanie przedzimowe w październiku. Te dwie rzeczy ograniczają całą resztę pracy.
Na koniec jedno zdanie do zapamiętania: rododendron nie potrzebuje częstego podlewania — potrzebuje, żeby woda docierała głęboko i nie uciekała z wierzchu.
Słowniczek – kluczowe pojęcia
- Zasadowość wody
- Zdolność wody do neutralizowania kwasów, wynikająca głównie z zawartości węglanów i wodorowęglanów wapnia i magnezu. To ona, a nie pH wody, decyduje o tym, jak podlewanie wpływa na odczyn podłoża.
- Stopień niemiecki (°dH)
- Jednostka twardości wody używana przez polskie wodociągi. Jeden stopień odpowiada około 17,8 miligramom węglanu wapnia na litr.
- System talerzowaty
- Typ systemu korzeniowego rozrastającego się szeroko i płytko, tuż pod powierzchnią gleby. U rododendronów tłumaczy zarówno wrażliwość na przesuszenie, jak i konieczność szerokiego ściółkowania.
- Fytoftoroza
- Zgnilizna korzeni i podstawy pędu wywoływana przez organizmy z rodzaju Phytophthora. Rozwija się w podłożu trwale mokrym; objawia się rdzawobrązowym przebarwieniem tkanki pod korą przy ziemi.
- Podlanie przedzimowe
- Obfite podlewanie wykonywane jesienią, aż do trwałego zamarznięcia gruntu. Buduje zapas wody, z którego roślina zimozielona korzysta przez całą zimę.
- Ściółkowanie
- Rozłożenie warstwy materiału organicznego na powierzchni gleby wokół rośliny. Ogranicza parowanie i stabilizuje temperaturę podłoża; kora sosnowa i igliwie mają przy tym kwaśny odczyn.
Źródła
Artykuł powstał na podstawie doświadczenia naszej szkółki oraz opracowań naukowych i stanowych stacji doświadczalnych. Wartości amerykańskie przeliczyliśmy na jednostki metryczne. Zdania z publikacji podajemy w tłumaczeniu, a numery w tekście prowadzą do źródła na tej liście.
Źródła:
- [1] Oregon State University Extension – Spring care tips keep rhododendrons and azaleas thriving.
Poradnik pielęgnacji różaneczników. Uzasadnia wymóg stałej wilgotności przy płytkim systemie korzeniowym i podaje grubość ściółki ograniczającej parowanie. - [2] Iowa State University Extension – Why did my rhododendron wilt and die?
Odpowiedź poradni ogrodniczej na najczęstsze pytanie o zamieranie różaneczników. Stąd częstotliwość podlewania ukorzenionych krzewów w czasie suszy. - [3] Clemson Cooperative Extension – Home & Garden Information Center – How to Grow Rhododendrons in South Carolina.
Poradnik uprawy różaneczników. Stąd głębokość, na jaką ma sięgać jedno podlanie, sposób sprawdzania wilgotności pod ściółką i zalecenie nawadniania kroplowego. - [4] The Connecticut Agricultural Experiment Station – Planting and Transplanting Trees and Shrubs in the Home Landscape.
Opracowanie o sadzeniu drzew i krzewów. Stąd tygodniowe zapotrzebowanie świeżych nasadzeń na wodę z podlewania i opadów. - [5] University of Georgia Extension – Essential pH Management in Greenhouse Crops: pH and Plant Nutrition (B1256).
Opracowanie o zarządzaniu odczynem podłoża. Wyjaśnia, czym jest zasadowość wody, skąd się bierze i jak podnosi pH podłoża, oraz dlaczego ma większe znaczenie niż pH samej wody. - [6] UMass Extension – Water Quality: pH and Alkalinity.
Opracowanie o jakości wody do podlewania. Stąd pożądany i optymalny zakres zasadowości oraz uwaga, że problem jest najpoważniejszy w małych pojemnikach. - [7] The Connecticut Agricultural Experiment Station – Winter Injury and Drying of Rhododendron.
Opracowanie o zimowych uszkodzeniach różaneczników. Stąd mechanizm zimowego wysychania liści i zalecenie, by przed zamarznięciem gleby zapewnić wilgoć w strefie korzeniowej. - [8] University of Missouri Extension – Growing Azaleas and Rhododendrons (G6825).
Przewodnik po uprawie azalii i różaneczników. Stąd uwaga, że wiele krzewów ginie od przelania na stanowiskach o słabym drenażu, oraz zalecenie, by we wrześniu nie podlewać nadmiernie. - [9] Iowa State University Extension – Phytophthora Root Rot on Rhododendron and Azalea.
Opracowanie o zgniliźnie korzeni. Stąd objawy fytoftorozy, warunki sprzyjające chorobie i zalecenie rabaty podniesionej o co najmniej 30 cm przy złym drenażu.
